پاتولوژی ‌در اصل به معنای آسیب شناسی است و به مطالعه و شناسایی اختلالات عملی و تغییرات ساختاری بافت‌ها می‌پردازد. ‌

به ‌طور کلی آسیب شناسی عبارت از مطالعه بیماری‌هاست و به عنوان شاخه‌ای از علم پزشکی به‌ ‌بررسی علل پیدایش بیماری‌ها و عوارض ناشی از آنها می‌پردازد.

بدیهی است در هنگام بروز یک بیماری، تغییراتی در بافت‌های مختلف بدن ایجاد می‌شود که در واقع مطالعه همین تغییرات مبنا و اساس پاتولوژی را تشکیل می‌دهد. لذا پاتولوژی علمی است که راجع به تغییرات مختلف بدن در هنگام بیماری بحث و گفتگو می‌نماید. ‌

به چگونگی این تغییرات پاتوژنزیز ‌(‌Pathogenesis‌) می‌گویند که به دو گروه تشریحی و بالینی تقسیم می‌شود.

دکتر علی ایت اللهی (شماره نظام پزشکی: ۱۰۸۰۹۸) پزشک متخصص پاتولوژی اناتومیکال و کلینیکال، عضو انجمن بین الملل پاتولوژی و مسئول فنی ازمایشگاه، در این باره شرح می دهد:

در اتیولوژی بیماری به دنبال چه هستیم؟

بهتر است که من این بحث را با یک مثال شروع کنم، به عنوان مثال با فردی مواجه می شویم که مبتلا به سرطان ریه شده است، اتیولوژی سرطان ریه چه است؟ یعنی چه عللی باعث شده که فرد مبتلا به سرطان ریه شده باشد؟

به عنوان مثال ایا فرد سیگار می کشد؟ ایا فرد سابقه خانوادگی و ژنتیکی بیماری را دارد؟ ایا فرد درمعرض مواد شیمیایی در محل کار خود قرار دارد؟

اتیولوژی یا علت شناسی همان بررسی عللی است که منجر به ایجاد ان بیماری می شوند

پاتوژنز و مرفولوژی یک بیماری چه چیزی را نشان می دهد؟

پاتوژنز همان مکانیسم ایجاد ان بیماری است در همان مثال بالا، جزییات را بررسی میکنیم، همان سیگار چطوری باعث ایجاد سرطان ریه شده است به عنوان مثال با اپوپتوز، و تخریب مسیر مرگ برنامه ریزی شده سلول باعث رشد بیش از حد سلول ها می شود یا افزایش رشد بیش از حد سلول ها باعث این بیماری شده است.

این پاتوژنز یا مکانیسم ایجاد یک سری مسیر های داخل تک تک سلول هاست که برنامه ریزی برای تکثیر سلول در نظر دارد و تحت هر شرایطی که تغییری در مسیر برنامه ریزی سلول انجام شود، بحث مکانیسم ایجاد مطرح می شود.

مرفولوژی یا ریخت شناسی در حقیقت همان نمای میکروسکوپی بافت اسیب دیده در زیر میکروسکوپ است که یک پاتولوژیست این را می بیند و بر اساس ان تصمیم می گیرد که این ضایعه خوش خیم است یا بد خیم یا اینکه مربوط به کدام ارگان می تواند باشد یا اینکه چه بیماری وجود دارد در این بافت، به عنوان مثال اگر که از یک بافت کلیه نمونه برداشته شود، در هر بیماری مشخصی یک سری تظاهرات مشخص و ریخت شناسی مشخصی مشاهده می شود، و بر اساس ان تظاهرات یا انچه که زیرمیکروسکوپ می بینیم مشخص می شود که بیماری ان فرد چیست.

دو نوع نمونه برداری، اتوپسی ‌و بیوپسی با یکدیگر چه تفاوتی دارند؟

در اتوپسی از بافت فرد غیر زنده نمونه برداری انجام می شود، به عنوان مثال نمونه برداری جهت یافتن علت مرگ، اما بیوپسی، نمونه برداری از بافت فرد زنده است به عنوان مثال از پوست فرد نمونه برمیدارند تا نوع بیماری پوستی فرد را پیدا کنند، مثلا ایا بیماری خوش خیم پوست است یا سرطان پوستی است یا ...

پاتولوژی بالینی و تشریحی چه مواردی را بررسی می کند؟

اسیب شناسی بطور کلی دوشاخه ی اناتومیک (تشریحی) و کلینیکال (بالینی) تقسیم بندی می شود.

پاتولوژی بالینی شامل ازمایشات مختلفی است که معمولا بر روی خون، ادرار، یا مایعات دیگر بدن انجام می‌شود.

شامل ازمایشات میکروب شناسی، خون شناسی، بیوشیمی، انگل شناسی، قارچ شناسی، هماتولوژی و... می گردد.

در آزمایشگاه ها اغلب ازمایش هایی که انجام می شود شامل ازمایشات پاتولوژی بالینی است، پاتولوژی تشریحی شامل نمونه برداری های بدن است که مانند بیوپسی، یا نمونه برداری بافت هایی که حین جراحی از بدن خارج شده است، در اصل بررسی بافتی سلول هاست و لازمه اصلی ان وجود بافت برای تشخیص بیماری است.

روش تکنیکی آسیب شناسی (هیستوتکنیک) ‌ شامل چه مراحلی ست و در هر مرحله چه می شود؟

بطور خلاصه باید اینطور گفت که کلیه مراحلی که از لحظه خروج نمونه از بدن بیمار، تا لحظه تبدیل ان به یک لام شیشه ای که پاتولوژیست ان را زیر میکروسکوپ می گذارد تا بررسی کند، همه این مراحل روش تکنیکی آسیب شناسی (هیستوتکنیک) ‌ نام دارد.

که بطور خلاصه شامل مراحل فیکساسیون، نمونه برداری یا پاس دادن، آبگیری و آغشتگی، قالب‌گیری، برش با میکروتوم، رنگ‌آمیزی و ‌مونتاژ لام و لامل است.

اولین مرحله، جدا کردن نمونه از بدن بیمار است که این نمونه برای اینکه اسیب نبیند بخاطر اینکه نمونه جریان خون ندارد و به اصطلاح (لیز) شده است یعنی سلول ها از بین می روند و تخریب می شوند.

برای جلوگیری از تخریب نمونه، نمونه را داخل محلول های خاصی که به ان ها فیکساتور می گویند، قرار می دهند تا از اسیب بافتی جلوگیری شود و سلول ها در نمای اصلی خود فیکس شوند و تغییری ایجاد نشود تا اختلالی در بررسی پاتولوژی ایجاد نشود پس از آن، نمونه به آزمایشگاه ارسال می گردد و توسط پاتولوژیست ارزیابی می شود.

به عنوان مثال یک روده مشکوک به سرطان است، باید قسمت های مشخصی از ان برداشته شود، روی لام شیشه ای قرار گیرد و بررسی شود. این کار توسط پاتولوژیست انجام می شود و نمونه با دقت بررسی می شود و مناطق مشکوک نمونه برداشته می شود، مناطق ابتدا و انتهایی توده و مناطقی که احساس نیاز می کند را پاساژ نمونه انجام می دهد.

در ادامه بعد از پاساژ، توسط محلول هایی که شامل غلظت های مختلف الکل هستند، ابگیری انجام می شود و اب بافت گرفته می شود و اماده رنگ امیزی و برش می شود.

گزارش پاتولوژی توسط چه کسی نوشته می شود و توسط چه کسی تفسیر می گردد؟

گزارش پاتولوژی فقط توسط پاتولوژیست نوشته می شود و در اموزش کشور ما به این صورت است که یک فرد که پاتولوژیست شده است همزمان هم کلینیکال پاتولوژیست شده و هم اناتومیکال پاتولوژیست و این دو از یکدیگر جدا نیستند و طی این دوران تحصیل اسیب شناسی تشریحی و اسیب شناسی بالینی را باهم فرا گرفته است.

تفسیر نتیجه پاتولوژی هم بر عهده پزشک معالج بیمار است و با توجه به اینکه پزشک بیمار خودش میداند که به چه علت درخواست نمونه ازمایشگاهی بالینی داده یا خودش نمونه برداری کرده است، خودش هم تفسیر را بر عهده دارد.

چون به شرح حال بیمار و تاریخچه بیماری وی اگاه است و به تشخیص های افتراقی هم واقف است، بهترین صلاحیت تفسیر نتیجه بیماری را دارد.

خبرنگار مفدا بم: معصومه سدری زاده